Polskie palmy wielkanocne: tradycja wyższa niż kościelna wieża!

Niedziela Palmowa otwiera Wielki Tydzień i jest jednym z najbardziej kolorowych dni w polskim kalendarzu. To dzień, w którym Polacy przynoszą do kościołów palmy – ozdobne kompozycje z gałązek i kwiatów. Dla Polaków mieszkających w Hiszpanii to doskonała okazja, by pokazać dzieciom jedną z najpiękniejszych polskich tradycji – i zrobić własną palmę nawet tysiące kilometrów od Ojczyzny!

Skąd się wzięły polskie palmy?

W Polsce tradycja wielkanocnych palm sięga XI wieku. Ale dlaczego „palmy”, skoro w Polsce nie rosną prawdziwe palmy? Palmy tworzone są z witek wierzbowych, gdyż wierzba jest drzewem, które wiosną najwcześniej budzi się do życia. W staropolskiej kulturze wierzbinę uważano za roślinę „miłującą życie”, gdyż jako pierwsza rozkwitała na wiosnę i rosła nawet w najtrudniejszych warunkach. Tradycyjne palmy wielkanocne w Polsce robiono głównie z witek wierzbowych z baziami – tymi miękkimi, srebrzystymi „kotkami”, które pojawiają się wczesną wiosną.

Każdy region ma swoją palmę!

W zależności od regionu, palmy różnią się wyglądem i techniką wykonania. To prawdziwa mapa polskiej różnorodności kulturowej! Oto najciekawsze odmiany:

• Palma kurpiowska – powstaje z pnia ściętego drzewka (jodły lub świerka), oplecionego na całej długości widłakiem, wrzosem, borówką, zdobionego kwiatami z bibuły i wstążkami. Od 1969 roku w miejscowości Łyse na Kurpiach organizowany jest konkurs na najpiękniejszą tradycyjną palmę kurpiowską. Ozdoby mierzą zazwyczaj około 10 metrów.
• Palemka wileńska – prawdziwe arcydzieło! Barwne i ozdobne palmy wileńskie plecie się z 50 gatunków suchych polnych, leśnych i ogrodowych kwiatów zbieranych o różnych porach roku dla uzyskania odpowiedniej kolorystyki.
• Palma śląska – zupełnie inna niż pozostałe. Nie jest duża ani przyozdobiona bibułą. Składa się z pięciu lub siedmiu gatunków drzew lub krzewów, z których co najmniej jeden powinien zawierać kolce. Charakterystycznym elementem jest wierzba czerwona.
• Palma góralska – wykonana z pęku wierzbowych, wiklinowych lub leszczynowych witek oraz z bukszpanu i jałowca.
• Palma płocka – składa się z trzciny wodnej, borówek, bazi wierzbowych, drobnych bibułowych kwiatów w jasnych kolorach – wszystko układa się w bukiet.

Lipnica Murowana – stolica gigantycznych palm!

Jeśli istnieje jedno miejsce w Polsce, które palmy wielkanocne wyniosło na poziom absolutnego rekordu, to Lipnica Murowana w Małopolsce. W 1958 roku Józef Piotrowski – społecznik, poeta i wielki miłośnik Lipnicy – chcąc uchronić zanikającą wówczas tradycję wykonywania palm, zainicjował i zorganizował pierwszy Konkurs Lipnickich Palm. Dziś wydarzenie to stanowi rozpoznawalną w całej Polsce markę gminy i jest wizytówką polskiego rzemiosła ludowego.

Rekord: prawie 38 metrów! Najwyższą palmę w historii konkursu – mierzącą 37 metrów i 78 centymetrów – wykonał w 2019 roku 21-letni wówczas mieszkaniec Lipnicy Górnej, Andrzej Goryl. To wysokość 12-piętrowego bloku mieszkalnego! Młody twórca, oprócz pasji do palm, interesuje się motoryzacją, jest strażakiem Ochotniczej Straży Pożarnej, pracuje w firmie budowlanej i pomaga rodzinie w gospodarstwie. Rekordowy wynik przyniósł mu rozpoznawalność w całej Polsce.

Ale jak to możliwe? Tradycyjne lipnickie palmy wykonywane są wyłącznie z naturalnych surowców. Trzon palmy stanowi wiklina, która służy także do wiązania starannie ułożonych pręci. Palmę zdobią kolorowe kwiaty i wstążki z bibuły, bazie oraz zimozielona roślinność, a jej zwieńczeniem jest wiązka trawy stawowej. Zgodnie z tradycją palma musi mieścić się w dłoniach wykonawcy i zostać postawiona wyłącznie siłą ludzkich rąk. Do budowy palmy nie można używać drutu, gwoździi i sznurków z tworzyw sztucznych. Palma musi zostać postawiona pionowo siłą ludzkich rąk z wykorzystaniem jedynie lin oraz stabilizujących tyczek, bez użycia dźwigów lub podnośników. Wyobraźcie sobie – prawie 38 metrów stawiane ręcznie!

Ciekawostka: ile morgów ziemi, tyle metrów palmy! Palma stanowiła ważny symbol zamożności gospodarza i jego statusu społecznego – jej wysokość zależała od wielkości gospodarstwa. Mówiono, że „ile morgów ziemi, tyle metrów palmy”. A w latach 60. zdarzył się zabawny incydent: do dziś z uśmiechem wspominana jest anegdota, kiedy to konkurs wzbudził kontrowersje z ówczesnym lipnickim proboszczem ks. Janem Sarną. Duchowny nie był zadowolony z faktu wnoszenia bardzo wysokich palm do kościoła – zasłaniały one ambonę i sięgały wiszących pod sufitem żyrandoli!

Tradycyjne wierzenia ludowe

W dawnej polskiej kulturze ludowej palma miała szczególne znaczenie wykraczające poza religię – była elementem obrzędowości rolniczej i wiosennych zwyczajów: - Mieszkańcy wsi zjadali „wierzbowe kotki” na wiosnę, wierząc w ich dobroczynny wpływ na zdrowie. - Na Pomorzu i Kaszubach rybacy przywiązywali kawałek palmowej gałązki do sieci jako talisman szczęśliwych połowów. - Na południu Polski z palm wielkanocnych robiono ozdoby do pola, a w Wielki Poniedziałek wbijano w ziemię uprawną małe krzyżyki z palmy w intencji dobrych plonów. - Poświęconymi gałązkami nawzajem się chłostano – symbolizowało to odrodzenie przyrody i życia.